پژوهستان دين و دانش

پژوهشي درباره حديث «اکثر اهل الجنه البله (6)

احمد رباني خواه — Thu, 03 May 2012 15:33:00 GMT

بررسي متن حديث‏

از آنچه گفته شد روشن گشت که جملگي اسانيد حديث مورد بحث خالي از ضعف نيست. اينک بايد دانست که متن اين حديث نيز از ضعف تهي نيست. زيرا از «ادراج» وعلّت (بيماري نهفته) و احياناً اختلاط و ادخال حديثي ديگر با آن رنج مي‏برد .

بنابراين مي‏توان گفت اين حديث «مدرج المتن»[1]و «معلّل»[2] است. براي روشن شدن اين نکته‏لازم به نظر مي‏رسد متن حديث را از کتابهاي مختلف در کنار يکديگر بگذاريم و آنها را با هم مقايسه کنيم .

متن حديث در منابع اماميه‏

کهن‏ترين مجموعه حديثي شيعه که اين حديث در آن به چشم مي‌خورد قرب الاسناد حميري است. در آنجا راوي مي‏گويد: حدَّثني جعفر بن محمد عن آبائه‏(ع) اَنّ النبي‏(ص) قال: «دَخلتُ الجنةَ فرأيتُ اکثر اَهلِها البلُه. يعني بالبلُهِ المتغافِلَ عن الشّرِ، العاقلَ في الخيرِ و الذينَ يصومونَ ثلاثةَ ايامٍ في کلِّ شهرٍ»(حميري، ص75) .

در اين جا معلوم نيست عبارت «يعني بالبُله ...» سخن امام صادق‏(ع) است يا سخن حميري يا يکي ديگر از راوياني که در سلسله سند اين حديث واقع شده‏اند .

پس از حميري، صدوق در معاني الاخبار اين حديث را از طريق همان حميري چنين نقل کرده است: عن جعفر بن محمد عن ابيه عن آبائه(ع) قال: قال النبي‏(ص) : «دَخلتُ الجنَّةَ فَرَايتُ اکثَر اَهلِها البُلْهَ و قال: قلتُ: ما البلُه؟ فقال: العاقل في الخير الغافل عن الشر الذي يصومُ في کل شهرٍ ثلاثةَ ايامٍ»( ابن بابويه، ص 203). در اين جا ملاحظه مي‏شود که صدوق با آنکه‏ حديث را از حميري نقل کرده؛ ولي او (يا پدرش) عبارت «يعني بالبله ...» را نقل به معنا کرده و به صورت پرسش و پاسخ (قلتُ ... فقال) در آورده‏اند .

بعدها ابن ادريس حلّي (د. 598 ق) اين حديث را با همان وسايط به صورت زير نقل کرده است :

«هارون بن مسلم عن مَسعدة بن صدقه عن ابي عبداللَّه عن ابيه قال: اکثر اهل الجنة البله. قال قلت: هؤلاء المصابونَ الذين لا يعقلون؟ فقال لي: لا، الذين يتغافلون عمّا يکرهون يتبالهون عنه»( السرائر 3/566.)

با اندکي درنگ دانسته مي‏شود که ابن ادريس بي‏جهت و با آنکه قرب الاسناد حميري و معاني الاخبار صدوق علي القاعده در دسترس بوده است، حديث را نقل به معنا کرده و با اين کار تا چه حد آن را از اصل دور ساخته است[3] .

ابن ابي جمهور احسايي هم حديث را، احتمالاً به نقل از علماي عامّه به گونه‏اي آورده که با متنهاي پيشگفته تفاوت چشمگير دارد. او مي‏نويسد :

در حديث از پيامبر(ص) آمده است که فرمود: «اطّلعتُ في الجنّة فرايتُ اکثر اَهلها البله و اطّلعتُ علي النار فوجدتُ اکثر اهلها النساء»[4] (ابن ابي جمهور، 1/119-120. قس: ابن قتيبه، تأويل مختلف الحديث، ص256). و بالاخره ابن بطريق کلمه «المجانين» را بدان افزوده و نوشته است: «عن النبي انه قال: اِنّ اکثر اهل الجنة البلهُ و المجانين»( العمده،ص159).

متن حديث در منابع عامه‏

حديث مورد نظر در منابع اهل سنّت به اشکال زير ضبط شده است:

الف - «اِنّ اکثر اهل الجنة البله»، «اکثر اهل الجنة البله»( ابن عدي، 3/313؛ قضاعي، 2/110 - 111؛ طحاوي، 4/121؛ ابن عساکر، 41/526 ؛ سيوطي1/205 ؛ متقي هندي، 14/467).

ب - «دخلتُ الجنةَ فاذا اکثر اهلها البله»( ابن عدي،191 ؛ ابن عساکر، 43/533؛ سيوطي،1/645؛ متقي هندي،14/473).

ج - «اِنّ اکثر اهل الجنة البله، اِنّ اقلَّ ساکني الجنة النساء»(قضاعي،2/110-‌111).

د - «اطّلعتُ في الجنّةِ فَرأَيتُ اکثرَ اهلها البله و اطّلعتُ النارَ فوجدتُ اکثر اهلها النساء»[5] ( ابن قتيبه، تأويل مختلف الحديث ، ص256.)

چنانکه قبلاً گذشت ذيل حديث در دو صورت اخير در منابع شيعه و در بسياري از منابع عامه به چشم نمي‏خورد. بنابراين بعيد نيست که در اين جا بر اثر مسامحه و سهل‏انگاري يا به علل ديگري حديثي را در اين حديث داخل کرده باشند.

ه - در پاره‏اي از منابع، حديث مورد بحث عبارت «و علّيون لذوي الالباب» را نيز اضافه دارد[6] (مثلاً نک: غزّالي، احياء ،6/23). اما جملگي حديث شناسان عامه جمله اخير را بي‏پايه(قاري، ص30؛ فتني،ص29) و بخشي از سخن احمد بن ابي الحواري مي‏دانند که در ضمن حديث درج کرده‏اند(عجلوني1/16).

بنابراين، معلوم مي‏شود تنها جمله «اکثر اهل الجنة البله» که در همه منابع بطور يکسان نقل شده است به عنوان حديث شايسته بحث و بررسي است. زيرا به احتمال قوي جملات ديگر افزوده‏هاي راويان باشد که احياناً به قصد تبيين و رفع ابهام بر حديث افزوده يا حديث ديگري را با اين حديث در آميخته‏اند.

[1]. ادراج در لغت به معني قرار دادن چيزي در ضمن چيزي ديگر است و در اصطلاح محدّثان آن است که جمله يا عباراتي را که جزء حديث نيست در ضمن و متّصل با آن بياورند و ميان آن سخن با متن حديث مرز يا فاصله‏اي قرار ندهند. بطوري که موجب اشتباه و التباس سخن راوي با سخن معصوم گردد و جملگي عبارات، سخن معصوم‏(ع) به نظر آيد (عتر، ص 439).

[2] . حديث معلَّل (يا مُعَلّ) حديثي است که هر چند در ظاهر عاري از عيب به نظر مي‏رسد، ولي در آن بيماريي وجود دارد که صحّت آن را خدشه‏دار مي‏سازد (عتر، 447 به بعد.)

[3]. بي‏جهت نيست که سديد الدين محمود حمصي استاد شيخ منتجب الدين، ابن ادريس را آميزشگر (مخلّط)ي معرفي مي‏کند که کتابش شايسته اعتماد نيست (خويي، معجم، 62/15).

[4] . در هامش آمده است: مراد از زنان در اين جا کساني از ميان هر دو جنس هستند که صفت رجوليت را به طور کامل به دست نياورده‏اند. به ديگر سخن زن يعني هر کس که گرايشش به قواي شهواني و غضبي بيشتر باشد تا جايي که رذيلتهاي اخلاقي ملکه او شود. امّا رجوليت گرايش به تعلّقات قواي عقلي است. بطوري که کمال ملکه او باشد. قسم اول انوثت حقيقي محض و قسم دوم رجوليت حقيقي محض است و ميان آن دو مراتبي بسيار باشد.

[5] . ابن قتيبه مي‏نويسد: اگر کسي درباره تعبير «اطّلعت ...» بگويد سر زدن و اطلاع حاصل کردن رسول خدا(ص) از بهشت و دوزخ با فکر و انديشه بوده است، تأويل پسنديده‏اي است. آنگاه وي مي‏افزايد: گويند اين حديثي است که عقل و انديشه آن را تکذيب مي‏کند (رجوع شود به همان‏جا).

[6] . يعقوبي مي‏نويسد: مردي از بني قشير نزد پيامبر شرفياب شد و گفت اي پيامبر خدا، ما را خدايان نر و ماده‏اي بود. پس خدا ما را به وسيله تو به راه آورد. پس پيامبر گفت: «اکثر اهل الجنة البله و اهل علّيين ذوو الالباب» (تاريخ، 2/103). آيتي اين جمله را چنين ترجمه کرده است: «بيشتر بهشتيان ابلهان و اهل بهشت برين خردمندانند» (ترجمه تاريخ يعقوبي، 1/489).

پژوهشي درباره حديث «اکثر اهل الجنه البله (5)

احمد رباني خواه — Fri, 24 Feb 2012 23:04:00 GMT

2 - 2 ـ بررسي شاخه سوم از طريق دوم‏

در سطور بالا گفته آمد که مزّي طريق محمد بن عُزيز از سلامة بن روح از عقيل بن خالد را «غريب» دانسته است و با اثبات ضعف سلامة بن روح شکّي باقي نمي‏ماند که طريق مذکور ضعيف است. امّا مزّي به هنگام بحث و بررسي اين حديث دو طريق ديگر را هم به عنوان «متابع»[1] ياد مي‏کند و مي‏گويد: «ما براي اين حديث از روايت يونس بن‏ يزيد از زهري متابعي يافته‏ايم». بدين شرح :

اخبرنا به ابواسحاق ابن الدَّرَجي قال: انبانا محمد بن مَعْمَر بن الفاخر(ح) و اخبرنا محمد بن عبدالسلام بن المطَهَّر التميمي و احمد بن هبة اللَّه بن احمد قالا : انبانا عبدالمُعزّ بن محمد الهروي قالا: اخبرنا زاهر بن طاهر الشَحّامي، قال : اخبرنا ابوسَعد الکنجَروذي، قال: اخبرنا ابو عمرو بن حَمْدان، قال: اخبرنا محمد بن المسيِّب، قال: حدّثنا محمد بن يزيد بن حکيم قال:حدّثنا محمد بن العلاء الاَيْليعن يونس بن يزيد عن الزهري عن انس عن النبي‏(ص) قال: «اکثر اهل الجنّة البله»(مزّي،17/62-63) .

او بي‏درنگ مي‏افزايد: «اين طريق نيز غريب است. ما اين حديث را از يونس بن يزيد جز از همين طريق نمي‏شناسيم»(پيشين،17/63).

بايد افزود يونس بن يزيد راوي زهري را برخي از رجال‏شناسان «منکر الحديث » مي‏دانند. ابورزعه دمشقي مي‏گويد: از احمد بن حنبل شنيدم که مي‏گفت در احاديث او از زهري، احاديث منکري وجود دارد. ابوالحسن ميموني نيز همين سخن را از ابن حنبل نقل کرده است. اين در حالي است که نسايي او را ثقه و ابن خِراش وي را صدوق مي‏داند(پيشين،20/565 -568). از مجموع گفته‏هاي رجال‏شناسان درباره يونس بن يزيد مي‏توان دريافت که بر فرض وثاقت ذاتي او، رواياتش در پاره‏اي از موارد، بويژه رواياتي که از زهري نقل مي‏کند چندان قابل اعتماد نيست .

دو تن ديگر نيز در اين سلسله سند مجهولند. محمد بن يزيد بن حکيم و محمد بن مسيّب که پياپي در اين طريق واقع شده‏اند نامشان در کتابهاي رجالي مذکور نيفتاده است. فقط نام محمّد بن مسيّب بجز اين روايت در يک جا در تاريخ بغداد به چشم مي‏خورد. خطيب بغدادي ذيل نام «سري بن مرثد يا مزيد» خبري گزارش کرده که نام محمّد بن مسيّب نيز در زنجيره راويان آن خبر وجود دارد(خطيب بغدادي،9/129). ولي نام محمد بن يزيد بن حکيم ظاهراً در جاي ديگري نيامده است. در نتيجه بايد گفت اين طريق نيز از ضعف خالي نيست.

3ـ بررسي طريق سوم‏

مزّي مي‏گويد اين حديث را از طريق ديگري به صورت مرسل هم روايت کرده‏اند. بدين شرح:

اخبرنا به ابو اسحاق بن الدَّرَجي قال: انبأنا ابو جعفر الصَّيدلاني قال: اخبرنا ابو علي الحدّاد قال: اخبرنا ابوالعباس احمد بن محمد بن يوسف بن مَرْدَه قال: اخبرنا ابوالحسين عبدالوهاب بن الحسن بن الوليد الکِلابي قال: حدّثنا احمد بن الحسين بن طلاب قال: حدّثنا احمد بن ابي الحَواري قال: حدّثنا مروان - يعني ابن محمد - عن يحيي بن حسّان عن ابي يوسف القاضي عن عبدالعزيز بن عمر عن ابيه عمر بن عبدالعزيز قال: قال رسول‏اللَّه(ص) : اکثر اهل الجنه البله. قال احمد بن ابي الحواري: البله عن الشر و اعلي عليين لاولي الالباب(مزّي، 17/63).

در نخستين نگاه معلوم مي‏شود که اين اسناد مرسل است. چه اينکه عمر بن عبدالعزيز نمي‏تواند بدون واسطه از پيامبر(ص) حديث نقل کند. همچنان که مزّي خود نيز در آغاز به اين نکته اشاره کرد. افزون بر آن ابويوسف قاضي هم که راوي حديث از عبدالعزيز بن عمر است ناشناخته است و رجال‏شناسان در مواردي تنها از او نامي به ميان آورده‏اند. مثلاً مزّي نام او را در شمار راويان عبدالعزيز بن عمر آورده است(مزّي،11/517)؛ ولي در شمار کساني که يحيي بن حسّان از ايشان حديث نقل مي‏کند، نام او مذکور نيست. نتيجه اينکه هيچ يک از اسانيد اين حديث خالي از ضعف نيست.

داوري حديث شناسان اهل سنّت درباره اين حديث‏

همچنان که در صفحات پيشين از نظر خوانندگان گذشت بزّار که اين حديث را نقل کرده خود آن را ضعيف نيز شمرده است. ابن عدي هم آن را «منکر» قلمداد کرده است و بيهقي که حديث را با اسناد ديگري نقل کرده پس از نقل آن گفته است: اين حديث با اين اسناد منکر است. عجلوني نيز اسانيد آن را نااستوار معرفي کرده است(قاري،ص 30 - 31؛ هيثمي،8/79؛10/264؛ 402؛ الفتني، ص 29؛ عجلوني،1/164). تنها قرطبي در التذکرة باحوال الموتي و الآخرة (عجلوني، همان جا) و نيز در تفسير (قرطبي، الجامع لاحکام القرآن،13/115) آن را صحيح دانسته است. امّا اين داوري قرطبي از سوي ديگر عالمان اهل سنّت مردود اعلام شده است.( عجلوني، همان جا).

[1] . چنانچه بعضي از افراد سند حديثي با راويان حديث مفردي که همان مضمون را نقل کرده‏اند موافق باشند آن حديث را متابع گويند (مدير شانه‏چي، ص 62).

پژوهشي درباره حديث «اکثر اهل الجنه البله (4)

احمد رباني خواه — Fri, 24 Feb 2012 22:53:00 GMT

بررسي اسانيد حديث مورد نظر در منابع اهل سنت

در سطور پيشين في الجمله به داوري برخي از حديث شناسان درباره حديث مورد بحث اشاره شد. اينک با تفصيل بيشتر اسانيد اين حديث را بررسي مي‏کنيم.

همچنان که در نمودار نشان داده‏ايم اين حديث سه مسير يا سه طريق را پيموده و به دست ما رسيده است: يکي مسيري که ظاهراً با جابر بن عبداللَّه انصاري آغاز مي‏شود تا به ابن عدي جرجاني (د. 365 ق.) و ابن عساکر دمشقي (د. 571 ق . ) مي‏رسد. دوم مسيري که با انس بن مالک صحابي آغاز مي‏گردد و سپس شاخه شاخه مي‏شود و به دست بزار (د. 292 ق.)، طحاوي، ابن عدي جرجاني و قضاعي (د. 454 ق.) و ابن عساکر دمشقي و ديگران مي‏رسد. سوم مسيري که با عمر بن عبدالعزيز خليفه اموي که از طبقه تابعان است آغاز مي‏گردد و به مزّي (د. 742 ق.) مي‏رسد. در ميان طرق پيشگفته طريقي که بيشتر موجب رواج اين حديث شده و طبيعةً بيشتر در ميان حديث شناسان محلّ گفت و گو بوده است طريق دوم است .

1ـ بررسي طريق اول‏

نخستين کسي که درباره اين حديث با اين سند به داوري نشسته ابن عدي است. او در ترجمه «احمد بن عيسي بن زيد لخمي تنّيسي خشّاب» مي‏نويسد: او را حديثهايي «منکر » است.[1] از جمله اين حديث که از عمرو بن ابي سَلَمه از مصعب بن ماهان از ثوري از ابن منکدر از جابر مرفوعاً نقل مي‏کند که «دخلت الجنة فاذا اکثر اهلها البله ». همچنين وي از عبداللَّه بن يوسف از اسماعيل بن عيّاش از ثَوْر از خالد از واثله مرفوعاً نقل مي‏کند که: «الامناءُ عنداللَّه ثلاثةٌ: جبرئيل،انا و معاويه» و اين دروغ است(ابن‌‌عدي، 1/191). دار قطني هم مرويات‏ اين احمد بن عيسي را فاقد قوت دانسته و ابن طاهر او را کذّابي خوانده که حديث مي‏سازد و ابن حبّان او را در شمار ضعفا آورده(ذهبي، ميزان الاعتدال، 1/126) و گفته است: احاديث منکر را از راويان‏ ناشناخته روايت مي‏کند(مناوي، فيض القدير،3/696). اين داوريها را رجال شناسان بعدي هم پذيرفته و مبناي داوري‏ خود درباره اين حديث قرار داده‏اند (مثلاً نک: ذهبي، همان‏جا؛ مزّي، 1/421؛ ابن حجر، لسان الميزان، 1/240). ابن جوزي نيز آن را به سبب وجود همين احمد بن عيسي در سند «حديثي ناصحيح» خوانده است(مناوي ، همانجا) .

2ـ بررسي طريق دوم‏

طريق دوم با انس بن مالک شروع و پس از آن دو شاخه مي‏شود. شاخه مهمتر آن به واسطه ابن شهاب زهري به عُقيل بن خالد و يونس بن يزيد و طريق يونس بن يزيد با 8 واسطه به مزّي صاحب تهذيب الکمال مي‏رسد (نک: دنباله مقاله). طريق عُقيل خود دو شاخه مي‏شود: يکي به واسطه يحيي بن ايوب دست به دست مي‏شود تا به قضاعي مي‏رسد . ديگري که شاخه مهمتر و مشهورتر آن است به واسطه سلامة بن روح به ابن‏عدي، قضاعي، ابن عساکر دمشقي، ذهبي، مزّي و ديگران مي‏پيوندد. امّا بايد دانست در ميان اسانيد اين حديث شناخته‏ترين اسناد، طريق سلامة بن روح از عُقَيل از ابن شهاب از انس است . اينک بررسي خود را روي راويان کليدي اين حديث متمرکز مي‏کنيم:

الف - انس بن مالک: انس بن مالک انصاري صحابي و خادم رسول خدا(ص) و از صحابه پر روايت است. او عمري بلند داشت و آخرين صحابي است که در بصره درگذشت(درباره او رجوع شود به: ابن سعد،7/17 - 26؛ بخاري، التاريخ الکبير، 2/27 - 28؛ ذهبي، سير، 3/395 - 396؛ ابن حجر، تهذيب، 8/6 – 10). اهل سنّت بر مبناي نظريه «عدالت صحابه» بر اين باورند که جرح را به‏ ساحت آنان راهي نيست. بنابراين در بررسيهاي حديث شناختي خود همين که صحابي بودن کسي ثابت شد، وثاقت او را مسلّم و مفروغ عنه مي‏گيرند. امّا شيعه که چنين نظريه‏اي را به چشم اعتبار نمي‏نگرد، صحابه را از نقد بي‏نياز نمي‏بيند. اينک بايد دانست محدّثان و رجال شناسان امامي به رغم آنکه گويند پيامبر(ص) در حق انس دعا فرمود و به موجب دعاي حضرت عمر بلند و مال و فرزندان بسيار يافت(مجلسي، بحار، 16/408 ؛ 18/10) شخصيت او را مطعون‏ مي‏دانند. سبب اين طعن آن است که او از راه علي(ص) منحرف بود و چون امام ‏ از او خواست بر صدور حديث غدير شهادت دهد، او علم خود را کتمان کرد و از شهادت تن زد. در نتيجه امام در حق او نفرين کرد و در پي نفرين امام به بيماري بَرَص (پيسي) مبتلا شد. پس از آن او سوگند ياد کرد که هرگز منقبتي را درباره علي(ع) کتمان نکند(تفرشي، 1/249؛ اردبيلي، 1/109). حتي او را يکي از سه تني شمرده‏اند که به پيامبرصلي الله وعليه وآله دروغ مي‏بسته‏اند(مجلسي، بحار،2/217؛ نمازي شاهرودي،1/702-703؛ خويي،3/239– 241). بنابراين، طبق نظر رجال‏ شناسان شيعه مسير اين حديث از سرچشمه گل‏آلود است. امّا طبق روش عامه در اين طبقه مشکلي به چشم نمي‏خورد.

ب - محمد بن شهاب زهري: ابوبکر محمد بن مسلم بن شهاب زُهري مدني عالم حجاز و شام يکي از تابعين بنام است. بنا به گفته ابن سعد زهري ثقه، کثير الحديث، پردانش، پر روايت، فقيه و جامع بود. وي يکي از نخستين کساني است که به نوشتن سنن پرداخت. بنا به نظر نسائي يکي از بهترين اسانيد روايت از پيامبر(ص) طريق زهري از علي‏بن الحسين از پدرش از جدّش مي‏باشد. برخي او را آگاه‏ترين و فقيه‏ترين مردم مدينه معرفي کرده‏اند. خلاصه اينکه زهري نزد عامه از وثاقت و منزلت والايي برخوردار است(ابن حجر، تهذيب، 7/420 -424). امّا درباره شخصيت زهري از نظر اماميه بايد گفت شيخ طوسي و برقي او را از ياران امام سجاد(ع) شمرده‏اند. بنا به گفته ابن شهر آشوب وي در آغاز کار کارگزار بني‏اميه بود. امّا به دنبال حادثه‏اي که نقل آن موجب اطاله مي‏شود، به امام زين العابدين پيوست و ملازم او شد. بنابراين، وي با آنکه از علماي عامّه است، امّا بي‏ترديد دوستدار علي بن الحسين بوده و او را بزرگ مي‏داشته است. در کافي و من لا يحضره الفقيه و تهذيب رواياتي از طريق همين زهري درج شده است(خويي، 16/181). وي را از ياران امام صادق‏(ع) نيز قلمداد کرده‏اند(پيشين، 17/257). نتيجه اينکه در سند اين حديث از ناحيه زهري مشکلي به چشم نمي‏خورد.

ج - عُقَيل بن خالد: عقيل بن خالد از مردم ايْلَه و وابسته آل عثمان بن عفّان و در سفر و حضر از ملازمان زهري بوده و از او احاديث فراواني شنيده و نقل کرده است. بنا به گفتة ذهبي زهري در اَيْله بوده و در آنجا مزرعه‏اي داشته و عقيل در آنجا از او حديث مي‏نوشته است(ذهبي، سير،6/301). ابن حبّان بستي در مورد او مي‏گويد: «از ياران مُتقِن زهري و از صالحان‏ ايله بود»( ابن حبان، مشاهير علماء الامصار، ص29). بسياري از رجال شناسان عامّه او را با لفظ «ثقه» ستوده‏اند(ابن ابي حاتم7/43 ؛ عجلي، 2/146 ؛ ذهبي، سير،6/301 ؛ ابن‏سعد، 7/519). با اين حال، ابن جوزي به نقل از ابو الفتح ازدي مي‏نويسد: او از زهري احاديث منکري نقل مي‏کند(ابن جوزي، 2/58).

د - يحيي بن ايوب: حلقه ديگر اين رشته از سند يحيي بن ايوب است. عِجلي(2/347) وابن‏حجر(تهذيب، 9/205) او را ثقه دانسته‏اند. امّا نسايي او را قوي نمي‏داند(ص248). عبداللَّه بن احمد بن حنبل‏ هم او را «سيي‏ء الحفظ» معرّفي کرده است(ابن ابي حاتم،9/127) . ابن سعد او را منکر الحديث دانسته و دار قطني معتقد است که برخي از احاديث او مضطرب است و احمد بن حنبل مي‏گويد: او بسيار خطا مي‏کند. البته اگر از ثقه‏اي حديث نقل کند حديثش منکر نخواهد بود و از نظر من صدوق است(ابن حجر، تهذيب،9/205).

ه - سعيد بن کثير: سعيد بن کثير بن غفير را ابن حبّان در شمار ثقات آورده است. ابن‏مَعين او را ثقه و نسائي او را صالح مي‏داند(پيشين، 3/363-364). ابن عدي جرجاني مي‏گويد: از حمّاد شنيدم که مي‏گفت: سعدي گفت: سعيد بن کثير اهل بدعت نبوده، ولي مُخلّط و غير ثقه است. اما او مي‏افزايد: گفتار سعدي بي‏معني است و من از کسي چنين چيزي را نشنيده‏ام ... او در نزد مردم راستگوست(ابن عدي،3/411).

راويان مورد بحث تا اين قسمت از سند هر چند صد درصد ثقه و قابل اعتماد نيستند، به عبارت ديگر درباره وثاقت و عدم وثاقت آنان اتفاق نظر حاصل نيست، ولي اين اقوال متعارض در مورد يک شخص تا حدودي قابل جمع است. براي نمونه اصطلاح «ليس بذاک القوي» از الفاظ جرح است. ولي حديث راويي را که چنين توصيف شده براي معاضدت مي نويسند(حارثي ص192 – 193). به ديگر سخن حديثي که در سندش چنين راويي وجود دارد، شايسته آن است که به عنوان شاهد و تقويت کننده احاديث ديگر به کار رود( صدر، ص 438).

و- عبدالسلام بن محمد اموي: حلقه ديگر اين سلسله سند عبدالسلام بن محمد اموي است. نام اين شخص در کتابهاي رجالي ذکر نشده است.

ز- يحيي بن ربيع عبدي: راوي ديگر اين حديث نيز بسان راوي پيشين چنين وضعيتي دارد. بنابراين در اين اِسناد دو تن بطور متوالي «مجهول العين» هستند. در نتيجه حديث مورد نظر با اين اسناد ضعيف ارزيابي مي‏شود.

2ـ1ـ بررسي شاخه‏اي ديگر از طريق دوم‏

پيش از اين گفته شد که شاخه‏اي ديگر از اين سند به واسطه سلامة بن روح به ابو جعفر طحاوي، بزّار، قضاعي، ابن عدي و ديگران مي‏رسد. اينک براي داوري درباره اين شاخه از طريق دوم بايسته است شخصيت سلامة بن روح را بررسي کنيم.

سلامة بن رَوْح ايلي وابسته بني اميه مکنّي به ابو خَرْبَق و به قولي ابو روح وبرادرزاده عقيل بن خالد است. او از عموي خود کتاب زهري را روايت کرده است. احمدبن صالح از عنبسة بن خالد نقل کرده که سلامه در سنّ و سالي نبوده که از عقيل حديث بشنود. او گفته است: در ايله درباره او از چند تن سؤال کردم، مردي از ثقات آنجا گفت: او از عقيل حديث نشنيده، حديث او از نوشته‏هاي عقيل است. ابن ابي حاتم با واسطه از‌ شخصي به نام اسحاق بن اسماعيل ايلي نقل مي‏کند که او گفت: من هرگز نشنيدم که سلامه بگويد: «حدّثنا عقيل». بلکه مي‏گفت: «قال عقيل». او درباره سلامه گفت: کتابهايي که از عقيل روايت مي کند صحيح است. ابو حاتم رازي درباره او گفته است: سلامه قوي نيست. منزلت او نزد من منزلت غفلت پيشگان است. ابو زرعه هم او را ضعيف و منکر الحديث معرفي کرده؛ امّا گفته است: حديث او را به عنوان شاهد مي‏توان نوشت(ابن ابي حاتم،4/301- 302؛ ذهبي، ميزان الاعتدال، 2/183). بنا به گفته ابو داوود، احمد بن صالح از او حديث نوشت. امّا بعدها اين‏کار را رها کرد. با اين حال ابن حبّان او را در شمار ثقات آورده و او را «مستقيم الحديث» معرّفي کرده است(ابن حجر، تهذيب،4/253).

واضح است که توثيق ابن حبّان با لفظ «مستقيم الحديث» که در مرتبه دوم مدح واقع است با جرح ديگران با تعبير «ضعيف» و «منکر الحديث» که در مرتبه نخست جرح قرار دارد[2] چندان قابل دفاع نمي‏نمايد.

مزّي نيز در تهذيب الکمال در باره اِسناد اين حديث به داوري نشسته و گفته است: اين حديث غريبي[3] است که محمد بن عُزيز از سلامة بن روح از عُقيل بن خالد منفرداً نقل کرده است. اين حديث بدون وساطت سلامة بن روح نيز از وي به ما رسيده است (و قد وقع لنا بعلّوٍ عنه) و اين نقل بدون واسطه از جمله مواردي است که آن را از محمد بن عزيز نپذيرفته‏اند. زيرا محمّد بن عزيز نمي‏تواند بي‏واسطه از عقيل بن خالد نقل کند و اگر اين طريق ساخته خود او باشد نيز کار ناپسندي است(مزّي، 17/62).

پس از سلامة بن روح حديث‏ مزبور از طريق محمد بن عزيز ايلي به دست طبقات بعدي و از طريق آنان به ابن عدي، طحاوي، قضاعي، بزّار و مزّي مي‏رسد (نک: نمودار ش 2). همچنين شاخه ديگري از اين سند از طريق اسحاق بن اسماعيل به ابن عدي ختم مي‏شود. ولي با روشن شدن ضعف سلامه بن روح ما را به بررسي ديگر حلقه‏هاي زنجيره سند نيازي نيست.

[1] . يعني در نقل بسياري از احاديث متفرّد و تنهاست. نک: عتر، منهج النقد، ص 114.

[2] . براي آگاهي از مراتب جرح و تعديل رجوع شود به: عتر ، ص 105 به بعد.

[3] . منظور از غريب در اين جا «غريب الاسناد» است و آن حديثي است که در تمام طبقات فقط يک تن از يک تن نقل کرده باشد. يا حديثي را گويند که در بعضي طبقات يک تن آن را نقل کرده باشد ولي متن آن به طريق ديگري معروف باشد. اين گونه حديث را «مفرد» نيز گويند (مدير شانه‏چي، ص 52).

پژوهشي درباره حديث «اکثر اهل الجنه البله (3)

احمد رباني خواه — Sun, 22 Jan 2012 19:40:00 GMT

حديث مورد نظر در منابع اهل سنّت‏

همچنان که در کتب اربعه حديث شيعه اين حديث به چشم نمي‏خورد، مهمترين منابع حديثي اهل سنّت مانند صحاح ششگانه، مسند ابن حنبل، موطأ مالک و سنن دارمي نيز اين حديث را در خود جاي نداده‏اند. اما در منابع درجه دوم آنان اين حديث به چشم مي‏خورد. از جمله :

1ـ مسند بزّار: به نظر مي‏رسد کهن‏ترين مجموعـه حديثـي عامّه که حديـث مزبور در آن درج شده المسند الکبير المعلّل اثر ابوبکر احمد بن عمرو بصري بزّار[1] (د. 292 ق.) باشد .

وي اين حديث را از محمد بن عيسي از محمد بن عُزيز از سلامة بن روح از عُقيل از ابن شهاب از انس بن مالک نقل کرده(ابن کثير، 23/369) و خود آن را ضعيف شمرده است(قاري،ص30) .

2ـ محدّث حنفي ابو جعفر طحاوي (د. 321 ق.) آن را به شرح زير نقل کرده است :

حدّثني محمد بن عُزيز الايلي قال ثنا سلامة بن روح عن عُقيل بن خالد عن ابن شهاب عن انس بن مالک قال قال رسول‏اللَّه(ص): «ان اکثر اهل الجنة البله»(طحاوي،4/121). وي به دنبال‏ آن معناي صحيح حديث را عرضه داشته است .

3ـ الکامل ابن عَدِي جرجاني (د. 365 ق.): آن را با اسانيد زير نقل و به شرحي که گفته خواهد شد درباره اسانيد آن اظهار نظر کرده است:

الف - حدّثنا عبداللَّه بن محمد بن المنهال حدّثنا احمد بن عيسي الخشاب حدّثنا عمرو بن ابي سلمه حدّثنا مصعب بن ماهان عن سفيان الثوري عن محمد بن المنکدر عن جابر عن النبي(ص) قال: «دخلتُ الجنةَ فاذا اکثر اهلها البله». وي سپس افزوده است: «اين حديثي است که با اين اِسناد باطل است»( ابن عدي، الکامل، 1/191).

ب - حدّثنا الساجي و احمد بن شعيب الصيرفي و عبداللَّه بن محمد السمناني و علي‏بن اسحاق بن رداء و محمد بن حاتم النسائي بالرَمْله و النعمان بن هارون البلدي وعبداللَّه بن يحيي السرخسي و سعيد بن نصر الطبري و عبداللَّه المنهال و عبداللَّه بن محمد بن مسلم و جعفر بن سهل البالسي و يعقوب بن اسحاق ابو عوانه و احمد بن حفص السعدي و محمد بن محمد بن الاشعث الکوفي قالوا: حدّثنا محمد بن عزيز حدثنا سلامة بن روح عن عقيل عن ابن شهاب عن انس قال قال رسول‏اللَّه(ص): «اِنّ اکثر اهل‏الجنة البله».

ج - حدّثنا عمران السختياني حدثنا محفوظ بن ابي توبه حدثنا محمد بن عزيز شوال مثلَه.

د - حدثنا محمد بن محمد بن الاشعث و عبدالجبار بن احمد السمرقندي قالا حدثنا اسحاق بن اسماعيل بن عبدالاعلي الايلي حدثنا سلامة بن روح بن خالد بن عقيل قال عقيل حدّثني ابن شهاب عن انس اَنَّ رسول‏اللَّه(ص) قال: «اکثر اهل الجنة البله».

ه - حدثنا صالح بن ابي الجن حدّثنا محمد بن عزيز بن عبداللَّه بن زياد بن عقيل ابوعبداللَّه الاموي الايلي حدثنا سلامة بن روح ... مثلَه.

وي آنگاه در مقام داوري گفته است: «اين حديث با اين اِسناد منکر[2] است و غير از اين سلامه کسي آن را از عقيل روايت نکرده است»(ابن عدي،3/313).

4ـ مسند الشهاب محمد بن سلامه قضاعي (د. 454 ق.): قضاعي حديث مورد بحث را با دو طريق نقل کرده است:

الف - اخبرنا ابو محمد عبدالرحمن بن عمر التجيبي أنبأ يحيي بن الربيع العبدي انبا عبدالسلام بن محمد الاموي حدثنا سعيد بن کثير بن عفير حدثنا يحيي بن ايوب حدثنا عقيل عن ابن شهاب عن انس قال قال رسول‏اللَّه(ص) : «ان اکثر اهل الجنة البله».

ب - اخبرنا قاضي القضاة ابوالعباس احمد بن محمد بن عبداللَّه اجازةً انبأ هشام بن ابي خليفه حدثنا ابو جعفر الطحاوي حدّثنا محمد بن عزيز الايلي اَنبأَ سلامة بن روح عن عقيل بن خالد عن ابن شهاب عن انس بن مالک اَنّ رسول‏اللَّه قال: «اِنَّ اکثر اهـــل الجنّة البله، اِنّ اقلَّ ساکني الجنّة النساء»(قضاعي،2/110-111).

5ـ تاريخ مدينة دمشق اثر ابن عساکر دمشقي (د. 571 ق.): ابن عساکر دمشقي نيز روايت مورد بحث را با دو طريق متفاوت به شرح زير در کتاب خود ثبت کرده است:

الف - بار اوّل در شرح حال «علي بن شريح بن حميد املوکي حمصي» آورده است: اخبرنا ابوالقاسم العلوي حدّثني عبدالعزيز الکتاني انا تمام بن محمد و قرأتُه انا بخطّ تمام انا ابوالحسن علي بن شريح بن حميد الحمصي الاملوکي قدم دمشق قراءةً عليه نا ابو عبداللَّه احمد بن عائذ الخولاني انا محمد بن عزيز الايلي انا سلامة بن روح بن خالد نا عمّي عقيل بن خالد عن ابن شهاب عن انس بن مالک انّه قال قال رسول‏اللَّه(ص): «اِنّ اکثر اهل الجنّة البله»(ابن عساکر،41/526).

ب - اخبرنا ابو علي الحسن بن مظفر انا الحسن بن علي الجوهري انا ابو حفص عمربن احمد بن عثمان بن شاهين نا احمد بن ابراهيم بن عبدالوهاب الدمشقي بدمشق نا احمد بن عيسي الخشاب نا عمرو بن ابي سلمه نا مصعب يعني ابن ماهان عن سفيان‌الثوري عن محمد بن المنکدر عن جابر بن عبداللَّه عن النبي(ص) قال: «دخلتُ الجنةَ فاذا اکثر اهلها البله». آنگاه بي‏درنگ از قول ابن شاهين افزوده است: «مصعب بن ماهان در نقل اين حديث از ثوري يکه و تنهاست و من اين حديث را جز از اين طريق نمي‏شناسم. اين حديث اگر صحيح باشد حديث غريبي است»(پيشين،43/533).

از آن پس اين حديث به مجموعه‏هاي حديثي متأخّر مانند الجامع الصغير سيوطي(1/205، 645)و کنز العمال متقي هندي (14/467 ،473) و مجمع الزوائد هَيْثَمي (8/79 ، 10/264، 402) وديگر کتابها ازجمله تفسير قرطبي‏(13/115) و تهذيب الکمال مزّي (17/61- 62 )وبويژه به آثار صوفيه راه يافته و بر سر زبانها افتاده است.

[1]. گفتني است که يکي از معاصران بر اين است مسعدة بن صدقه تا اندکي قبل از سال 183 زنده بوده است (شبستري، الفايق، 3/241).

[2] . متقدّمان اهل سنّت منکر را غالباً بر تفرّد و يگانه بودن راوي اطلاق مي‏کرده‏اند. هر چند راوي ثقه باشد. (عتر، منهج النقد، ص 114).

پژوهشي درباره حديث «اکثر اهل الجنه البله (2)

احمد رباني خواه — Tue, 13 Dec 2011 19:38:00 GMT

احوال راويان حديث مورد نظر در کتب شيعي

چنان که از نمودار زير هويداست، راويان کليدي اين روايت شيعي که بايد درباره آنان تحقيق وبررسي صورت گيرد دو تن هستند: يکي مسعده بن صدقه؛ ديگري هارون‏بن مسلم.

1ـ مَسْعَدَه بن صَدَقِه‏

اين نام در اِسناد بسياري از روايات که شماره آن به 139 مورد مي‏رسد به چشم مي‏خورد. اين شخص معمولاً از ابو عبداللَّه جعفر بن محمد صادق‏(ع) و از پيرمردي از فرزندان عدي بن حاتم روايت کرده و از وي نيز راوياني به نامهاي جعفر بن عبداللَّه و هارون و هارون بن مسلم روايت کرده‏اند(خويي،18/135). نجاشي(د.450ق.) از اين شخص با عنوان مسعدة بن صدقه عبدي ياد مي‏کند و مي‏گويد کنيه وي ابومحمد و به قولي ابو بِشر است. وي از ابي‌عبداللَّه (امام صادق) و ابي الحسن (امام کاظم) (ع) روايت کرده است.او کتابهايي دارد.از‌جمله‌کتاب خطب اميرالمؤمنين‏عليه‏السلام که ابن‌شاذان ما را از آن آگاه کرد(رجال،415). برقي اين نام را در زمرة اصحاب امام صادق آورده است(رجال ،38). شيخ طوسي درکتاب رجال از شخصي با اين نام دو بار ياد کرده است. يک بار در زمرة اصحاب امام باقر‌(ع) از مسعدة بن صدقه نام برده و او را عامي شمرده(طوسي، رجال، 137) و بار ديگر در خلال ذکر اصحاب امام صادق‏ (ع) از کسي به نام ابو محمد مسعدة بن صدقه عَبْسي بصري ياد کرده و به عامي بودن يا نبودن وي اشاره‏اي نکرده است(همان،314). همچنان که در فهرست نيز اين نکته را مسکوت گذاشته است (طوسي، الفهرست، ص 329). امّا کشّي صاحب اين نام را بتري دانسته است[1](طوسي، اختيار معرفه الرجال،390). رجال شناس‏ معاصر مرحوم آيةاللَّه سيد ابوالقاسم خويي ذيل عنوان «مسعدة بن صدقه عبدي» به دو نکته علمي ارزشمند پي برده است: يکي اينکه برخلاف گفته نجاشي از بررسي اِسناد روايات و نيز با مراجعه به مشيخه صدوق(ابن بابويه، مشيخة الفقيه، 4/440) معلوم مي‏شود که مسعدة بن صدقه به «رَبعي»‌موصوف‌است‌‌نه به عبدي؛ دوم اينکه آن کس که از اصحاب امام صادق(ع) است غير از آن است که او را از ياران امام باقرعليه‏السلام شمرده‏اند. چون شيخ طوسي به هنگام بر شمردن ياران امام باقر(ع) مسعدة بن صدقه را عامي معرفي کرده است. همچنان که کشّي هم او را بتري شناسانده است. امّا به هنگام ذکر اين نام در زمرة ياران امام صادق‏-عليه‏السلام- او را عامي معرفي نکرده، به همان سان که در فهرست نيز چنين چيزي را نگفته است و چنان که در سطور بالا ديديم نجاشي هم صاحب اين نام را از عامّه ندانسته است. پس معلوم مي‏شود که آن مسعدة بن صدقه‏اي که از ياران امام باقرعليه‏السلام و عامي يا بتري است غير از اين راوي ثقه‏اي است که هارون بن مسلم از او روايت مي‏کند. يکي از قرايني که اين نکته را تأکيد مي‏کند اين است که نجاشي اين فرد دومي را ذکر کرده و او را از راويان امام صادق و امام کاظم شمرده است . بنابراين، بسنده کردن وي بر اين مطلب نشان مي‏دهد که اين کس از امام باقرعليه‏السلام روايت نکرده است. بالاخره قرينه‏اي که بر اين سخن صحّه مي‏گذارد اين است که سعد بن عبداللَّه (در گذشته در حدود 300 ق.) و عبداللَّه بن جعفر حميري که هم طبقه سعد است از طريق هارون بن مسلم از اين کس حديث نقل کرده‏اند. در حالي که بعيد است اين دو تن بتوانند تنها با يک واسطه از ياران امام باقر(ع) حديث نقل کنند . نتيجه اينکه مسعدة بن صدقه‏اي که هارون بن مسلم از او حديث نقل مي‏کند فردي ثقه است و غير از آن کسي است که او را از ياران امام باقر شمرده‏اند(خويي، 18/138-139. قس: مجلسي، الوجيزه في علم الرجال، ص 302، 403). امّا برخي از رجال شناسان به اتّحاد صاحب اين دو نام حکم کرده و منقولات مسعدة بن صدقه را به رغم عامي بودن قابل اعتماد دانسته‏اند(در اين باره رجوع شود به: نمازي شاهرودي، 7/404 – 405). برخي هم معتقدند او بعدها عقيده‏اش را اصلاح و از عامي بودن عدول کرده است و رواياتش را دليل حُسن عقيده و کمال وي تلقي کرده‏اند( نمازي شاهرودي، همان‏جا.)

2ـ هارون بن مسلم‏

هارون بن مسلم بن سعدان کاتب مکنّي به ابوالقاسم بنا به گفته نجاشي اصلاً از مردم انبار بوده که به سامرا کوچيده و در آنجا اقامت گزيده است(نجاشي،ص438). امّا شيخ طوسي وي ‏را از مردم کوفه دانسته که در آغاز به بصره و سپس به بغداد منتقل شده و در همان شهر درگذشته است(رجال، ص 437). هارون ابوالحسن (امام هادي) و ابومحمد (امام عسکري) را ديدار کرده است. او کتابهايي دارد از جمله کتاب التوحيد، کتاب الفضائل، کتاب الخطب، کتاب المغازي و کتاب الدعاء. وي مسائلي را نيز از ابوالحسن ثالث(ع) روايت کرده است(نجاشي، همان‏جا). شيخ طوسي(رجال،ص437) و برقي(رجال،ص60) وي را از اصحاب امام عسکري شمرده‏اند. برخي او را مايل به مذهب جبر و تشبيه دانسته‏اند(نجاشي، همان‏جا). امّا اين مي‏تواند بدين معنا باشد که وي‏ اخباري را درباره جبر و تشبيه نقل کرده است بي‏آنکه به آن اعتقاد داشته باشد. در عدةالاصول در پاسخ پرسشي درباره عمل به اخبار اهل جبر و تشبيه آمده است: ما يقين نداريم که اينان اهل مذهب جبر و تشبيه بوده‏اند. بيشترين آگاهيي که ما از آنان داريم اين است که اخباري را نقل کرده‏اند که متضمّن اعتقادات جبر و تشبيه بوده است. بديهي است روايت ايشان دليل آن نيست که خود معتقد به صحّت آن روايات بوده‏اند( به نقل ازتستري ،9/283 ). رجال شناسان امامي جملگي بر ثقه بودن هارون بن مسلم همسخن هستند(نجاشي، همان‏جا؛ ابن داود حلّي،ص 524؛ اردبيلي، 2/307؛ مجلسي، الوجيزه في علم الرجال، ص 335؛ نمازي شاهرودي، ، 8/126).

امّا ابهامي که باقي‏ مي‏ماند اين است که آيا هارون بن مسلم که از اصحاب امام عسکري است مي‏تواند از ياران امام صادق‏(ع) بدون واسطه حديث نقل کند؟ چه هارون بن مسلم از تني چند از اصحاب امام صادق از جمله از مسعدة بن زياد، مسعدة بن صدقه، مسعدة بن فرج، مسعدة بن اليسع، حسن بن موسي حنّاط، حسين بن علوان، عبيد بن زرارة، علي بن حسّان و قاسم بن عروه روايت مي‏کند. لازمة اين کار اين است که هارون بن مسلم حداقل زمان امام رضا(ع) را درک کرده باشد. زيرا خيلي بعيد است که اينان جملگي تا زمان امام هادي(ع) زنده مانده باشند. حتّي وي از بُرَيد بن معاويه هم که در حيات امام صادق(ع) درگذشته حديث نقل کرده است. بنابراين، ناگزير بايد عمر هارون بن مسلم نزديک به 130 سال رسيده باشد! (خويي، 19/229 – (231 نا گفته نماند که روايت هارون بن مسلم از مسعدة بن صدقه به‏ همين يک حديث خلاصه نمي‏شود، بلکه روايات او از مسعده حداقل به 132 مورد مي‏رسد(پيشين،19/231). اينک ما در برابر اين پرسش جدّي قرار داريم که آيا اِسناد حديث مورد بحث‏ و روايات ديگري که با همين اِسناد به دست ما رسيده است گسسته نيست؟ آيا هارون بن مسلم با حذف واسطه از مسعدة بن صدقه نقل مي‏کند؟ دشواري پاسخ به اين پرسش از آنجا ناشي مي‏شود که در کتابهاي رجال سال ولادت و وفات اين دو راوي و ديگر راويان درج نشده است.[2] شايد به همين دليل است که مرحوم مجلسي پاره‏اي از رواياتي را که‏ نام اين راوي در سند آن به چشم مي‏خورد «ضعيف» ارزيابي کرده است(مثلاً نک: ملاذ الاخيار، 5/491، 633؛ همو، مرآة العقول، 1/187، 19/432).

[1] . بُتْريه يا بَتْريه يکي از فرق زيديه هستند. گويند اينان به مغيرةبن سعد که اَبْتَر لقب داشت منسوبند (براي آگاهي بيشتر رجوع شود به: مامقاني، مقباس الهدايه، تلخيص علي‏اکبر غفاري، ص 142).

2. گفتني است که يکي از معاصران بر اين است مسعدة بن صدقه تا اندکي قبل از سال 183 زنده بوده است (شبستري، الفايق، 3/241).

آيا بهشتيان نابخردانند؟ پژوهشي درباره حديث «اکثر اهل الجنه البله

احمد رباني خواه — Mon, 14 Nov 2011 07:13:00 GMT

چکيده

حديث «اکثر اهل الجنةِ البله» حديثي مشهور است که همواره بر زبان مسلمانان به ويژه عارفان و متصوّفان جاري بوده و هست. در اين مقاله در آغاز، با جست و جو در منابع شيعه و اهل سنّت مسير نقل اين حديث در منابع فريقين پيگيري و نشان داده شده است. آنگاه با به کار بستن قواعد و معيارهاي حديث شناختي و واکاوي قرينه‏هاي موجود، سند و راويان حديث مزبور به محک نقد کشيده و در نتيجه نشان داده شده است که هيچ يک از طرق اين حديث خالي از ضعف نيست. سپس با توجّه به نظر شارحان و محدّثان، متن حديث نقد و تحليل شده و با فرض صدور حديث از سرچشمه علم نبوي(ص) سعي شده معاني درست آن به دست داده شود. در همين بخش از پژوهش به ديدگاه عارفان هم که اين حديث را با مباني ذوقي خود بسي موافق يافته‏اند اشارت رفته است .

کلمات کليدي

بهشتيان، البُلْه، هارون بن مسلم، سلامة بن روح ايلي، حديث شناسي .

درآمد

پرداختن به حديث برترين تکليفي است که هر اسلام‏شناسي بر دوش خود احساس مي‏کند . نقطه آغاز اين حرکت نقد و پالايش حديثهايي است که در طول قرنها از دالان زمان عبور کرده و به توسّط گذشتگان دست به دست شده و اکنون به دست ما رسيده است. اين مهم با مطالعات رجال شناختي وغوررسي در بحار و بطون متون حديث و بهره گرفتن از دلالتهاي زباني و متني قابل دستيابي است .

هر چند تلاش حديث شناسان در پالايش و پاکسازي متون از جعل و تحريف چشمگير و مغتنم است، ولي پژوهشهاي ايشان عمدتاً به احاديث فقهي و گاه اعتقادي معطوف بوده است. در نتيجه کوششهاي آنان در ديگر عرصه‏ها کم رنگ مي‏نمايد .

در ميان احاديث مأثوره حديث مشهوري به پيامبر اکرم‏(ص) منسوب است که طَرَف[1] يا بخش برجسته آن که همواره بر سر زبانهاست چنين است: «اِنّ اکثر اهل الجنة البله.» اين حديث که با تعبيرات متفاوت و با ذيلهاي مختلف در پاره‏اي از منابع حديثي شيعه و اهل سنّت آمده است، در اين نوشتار مورد نقد و بررسي قرار خواهد گرفت. در آغاز حديث مورد نظر را در منابع حديثي شيعه و سپس در منابع اهل سنّت بررسي کرده، سرانجام به منظور دستيابي به دلالت صحيح آن متن حديث را نقد و تحليل خواهيم کرد .

حديث مورد نظر در منابع شيعه‏

کهن‏ترين کتاب حديثي شيعه که اين حديث در آن مندرج است قرب الاسناد

اثر ابوالعباس عبداللَّه بن جعفر حميري (د. 300 ق.) است. سپس اين حديث از طريق حميري به دست شيخ صدوق رسيده و صدوق نيز آن را در کتاب معاني الاخبار نقل کرده است. بعدها حديث مزبور از طريق همين دو کتاب به مجموعه‏هاي حديثي متأخّر شيعه مانند بحارالانوار و وسائل الشيعه راه يافته است (نک: نمودار شماره‏1). علاوه بر منابع حديثي، چنانکه خواهيم ديد، در منابع تفسيري، کلامي وفقهي شيعه نيز گاهي به اين حديث پرداخته‏اند. بنابراين، بررسي خود را بايد روي متن و سند روايت در دو کتاب قرب الاسناد و معاني الاخبار محدود و متمرکز ساخت :

قرب الاسناد : سند و متن حديث در اين کتاب بدين شرح است :

هارون بن مسلم عن مَسعَدة بن صَدَقه قال: حدّثني جعفر بن محمد عن آبائه ‏(ع) اَنّ النبي‏(ص) قال: «دَخلتُ الجنَّةَ فرأيتُ اکثرَ اهلِها البُله. يعني بالبُلهِ المتغافلَ عن الشّرِ، العاقِلَ في الخيرِ و الَّذينَ يصومونَ ثلاثةَ ايّامٍ في کلِّ شهرٍ»(حميري، ص 75)

معاني الاخبار: ابوجعفر محمد بن علي بن حسين بن بابويه قمي ملقّب به «صدوق» (د. 381 ق.) حديث مورد بحث را به شرح زير از حميري نقل کرده است :

حدّثنا ابي - رحمةاللَّه عليه - قال: «حدَّثنا عبداللَّه بن جعفر الحميري عن هارون بن مسلم عن مَسعَدة بن صدقه عن جعفر بن محمد عن ابيه عن آبائه‏(ع) قال: قال النبي‏(ص) :«دَخَلْتُ الجَنَّةَ فَرَأَيْتُ اکثَرَ اهلِها البُلْه و قال: قلت: ما البلهُ؟ فقال: العاقل في الخير[2]، الغافل عن الشر الذي يصومُ في کل شهرٍ ثلاثةَ ايامٍ»( ابن بابويه، ص 203.)

ملاحظه مي‏شود با آنکه ابن بابويه حديث مورد بحث را به واسطه پدر خود از حميري نقل کرده است، ولي متن روايتِ معاني الاخبار با متن قرب الاسناد تفاوتهايي دارد که بايد در بحث و بررسي متن بدان پرداخت. از ميان محدّثان متأخّر شيخ حرّ عاملي (د . 1104 ق.) در وسائل الشيعه در «کتاب الصوم» ذيل ابواب «الصوم المندوب» (باب تأکّد استحباب صوم ثلاثه ايّامٍ من کلّ شهرٍ) اين حديث را عيناً از قرب الاسناد و معاني‏الاخبار نقل کرده است.( وسائل،7/311.)

محدّث معاصر وي مولي محمدباقر مجلسي (د. 1111 ق.) نيز در چند باب از بحارالانوار حديث مزبور را از دو کتاب پيشگفته برگرفته و نقل کرده است. از جمله:

الف. در «کتاب الايمان و الکفر»، «باب اصناف الناس و مدح حسان الوجوه و مدح البله» به نقل از معاني الاخبار و قرب الاسناد( بحار، 70/9).

ب. در «کتاب الصوم»، باب «صوم الثلاثة الايّام في کل شهر ...» به نقل از قرب الاسناد (97/94) و معاني الاخبار[3](97/98). علاوه بر مواضع ياد شده، وي يک بار نيز ضمن يک بحث کلامي مطلبي از امالي شريف مرتضي نقل مي‏کند که در ضمن آن، استطراداً به اين حديث نيز اشاره شده است.(5/128.)

افزون بر منابع حديثي، اين روايت به منابع تفسيري، فقهي و کلامي نيز راه يافته است. از جمله ابن ادريس حلّي در السرائر(3/566) ، بحراني در الحدائق الناضرة(13/350)، شيخ جعفر کاشف الغطاء در کشف الغطاء،(2/322)، شريف مرتضي در غرر الفوائد و درر القلائد مشهور به امالي (1/40)، سيد رضي در حقايق التأويل(ص247-248)، ابوالفتوح رازي در روض الجنان(16/160)، ابن ميثم بحراني در شرح مئة کلمة(ص31/73)، ابن ابي جمهور احسايي در عوالي اللئالي (1/119-120) و سيد عبداللَّه جزايري در التحفة السنية (ص69) هر يک به مناسبتي به اين حديث پرداخته‏اند. ناگفته نماند که از ميان اين‏ کسان ابن ادريس حلّي حديث را با همان سند حميري ولي با متني متفاوت ضبط کرده است. بدين شرح: «هارون بن مسلم عن مسعدة بن صدقه عن ابي عبداللَّه عن ابيه قال: اکثر اهل الجنة البله. قال: قلت هؤلاء المصابون الذين لا يعقلون؟ فقال لي: لا، الذيــن يتغافلون عمّا يکرهون يتبالهون عنــه» (ابن ادريس، همان‏جا).

همچنين ابن ابي جمهور احسايي متن حديث را به شکل زير نقل کرده است: «و في الحديث عنه (ص) انّه قال: اطّلعتُ في الجنة فرأيتُ اکثر اَهلها البله واطّلعتُ علي النار فوجدتُ اکثر اهلها النساء». (ابن ابي جمهور، همان‏جا). با درنگي کوتاه معلوم مي‏شود که متن مزبور با متن منقول در برخي منابع اهل سنّت موافق (نک: دنباله مقاله) و با متن منقول در منابع شيعي ناهماهنگ است.

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

1. طَرَف و طَرْف که به اطراف جمع بسته مي‏شود به معناي نوک و لبه هر چيزي است (انيس، المعجم الوسيط، ذيل ماده «طرف») و طرف حديث جان کلام و برجسته‏ترين بخش از متن حديث است. مانند جمله «الاعمال بالنيات» در حديثِ «انّما الاعمال بالنّيات و لکلّ امري‏ءٍ ما نَوي. فمن کانت هجرته الي‏اللَّه - عزّوجلّ - فهجرتُه الي ما هاجر اليه و مَنْ کانتْ هجرتُه لدنيا يُصيبُها او امرأة ينکحها فهجرتُه الي ما هاجر اليه». براي آگاهي بيشتر نک: طباطبايي، مسند نويسي در تاريخ حديث، ص 51.

2. در ادامه حديث افزوده که اين جمله در پاره‏اي از نُسًخ چنين است: «العامل في الخير.»

3. گفتني است که در بحار در همه مواضع عبارت «ما البله؟» به «ما الابله؟» تصحيف شده است.